خبرگزاری تخصصی اگروفودز به نقل از روابط عمومی مرکز ملی ذخایر ژنتیکی و زیستی ایران وابسته به جهاددانشگاهی گزارش می‌دهد که نتایج یک طرح تحقیقاتی جامع و بی‌سابقه در این مرکز نشان داده است که تغییرات عددی و ساختاری کروموزوم‌ها نقش حیاتی در تنوع‌زایی، گونه‌زایی و تکامل سرده زعفران ( Crocus L. ) ایفا کرده‌اند. این یافته‌های راهگشا، که توسط دکتر علیرضا دولتیاری، عضو هیأت علمی و مدیر بانک گیاهی مرکز، اعلام شد، می‌تواند افق‌های جدیدی را در تحقیقات تکاملی و برنامه‌های اصلاحی این جنس گیاهی با ارزش تجاری و دارویی بگشاید.

دستاورد نوین در مطالعه سرده زعفران

پیشینه و اهمیت سرده کروکوس

دکتر دولتیاری در تشریح این پژوهش بیان کرد که سرده زعفران ( Crocus L. ) به خانواده زنبقیان (ایریداسه – Iridaceae ) تعلق دارد و در سطح جهان دارای ۲۶۳ گونه و در ایران شامل ۲۶ گونه است. بسیاری از گونه‌های این جنس، از جمله زعفران زراعی، از ارزش تجاری، زینتی و دارویی بالایی برخوردارند. وی افزود، برخی از این گونه‌ها در فصل پاییز و بخش وسیع‌تری در بهار گل می‌دهند و تغییرات ساختاری و عددی کروموزوم‌ها سهم قابل توجهی در تنوع‌زایی و تکامل این سرده داشته‌اند. برای نمونه، زعفران زراعی که امروزه می‌شناسیم، یک دورگه تریپلویید است که از اجداد وحشی دیپلویید دگرگشن اجباری به وجود آمده است.

خلأ اطلاعاتی در گونه‌های ایرانی

با وجود اینکه داده‌های کروموزومی ابزار ارزشمندی در طبقه‌بندی، تعیین روابط تکاملی و اجرای برنامه‌های اصلاحی فراهم می‌کنند، دکتر دولتیاری اشاره کرد که پیش از این، اطلاعات کروموزومی برای بیش از ۷۰ درصد گونه‌های ایرانی سرده زعفران در دسترس نبود و این موضوع خلأ بزرگی در مطالعات مرتبط با این جنس در کشور ایجاد کرده بود.

جزئیات پژوهش و نتایج کلیدی

انتشار داده‌های گونه‌های پاییزگلده

در راستای رفع این کمبود اطلاعاتی، یک طرح تحقیقاتی جامع در مرکز ملی ذخایر ژنتیکی و زیستی ایران آغاز شد تا داده‌های کروموزومی برای تمامی گونه‌های ایرانی سرده زعفران فراهم آید. در فاز نخست این پژوهش، داده‌های کروموزومی گونه‌های پاییزگلده منتشر شده است. نتایج این تحقیقات نشان می‌دهد که در برخی گونه‌های با پراکنش وسیع، مانند زعفران زاگرسی ( Crocus damascenus Herb. ) و جو قاسم ( C. haussknechtii (Boiss. & Reut. ex Maw) Boiss. )، عدد کروموزومی و کاریوتیپ حتی بین جمعیت‌های مختلف مورد مطالعه نیز متفاوت است که این خود نشان‌دهنده تنوع عمیق در این گونه‌ها است.

مکانیسم‌های تکاملی و گونه‌های نهان

یافته‌های این تحقیق نه تنها ماهیت مستقل گونه‌های پاییزگلده را تأیید می‌کند، بلکه وجود گونه‌های نهان ( Cryptic species ) را در گونه‌های زاگرسی پاییزگلده نیز آشکار می‌سازد. همچنین، نتایج به وضوح نشان می‌دهد که مکانیسم‌های سیتوژنتیکی مانند دیس‌پلوئیدی (Dysploidy) نقش محوری و برجسته‌ای در فرآیندهای تکامل و گونه‌زایی سرده زعفران داشته‌اند.

کاربردهای عملی و چشم‌انداز آینده

انتشار بین‌المللی یافته‌ها

داده‌های کاریولوژیکی به‌دست‌آمده از این طرح، گنجینه‌ای ارزشمند برای برنامه‌های آتی تولید دورگه‌های بین‌گونه‌ای و توسعه ارقام جدید و مقاوم زعفران و همچنین توسعه ارقام زینتی آن خواهد بود. نتایج این پژوهش در مجله تخصصی و بین‌المللی «کاریولوژی» ( Caryologia ) به چاپ رسیده است که نشان‌دهنده اعتبار و اهمیت علمی این دستاورد در سطح جهانی است.

تحلیل اگروفودز برای فعالان صنعت غذا:

این یافته‌ها فرصتی بی‌نظیر برای توسعه ارقام مقاوم‌تر و پربارتر زعفران و گونه‌های زینتی آن در ایران ایجاد می‌کند. کارآفرینان می‌توانند با سرمایه‌گذاری در تحقیقات کاربردی و اصلاح نژاد، بازارهای داخلی و جهانی را با محصولات جدید فتح کنند.